Laagste punt van Nederland en het hoogste: de officiële cijfers

Vraag iemand naar het laagste punt van Nederland en je krijgt bijna altijd 6,76 meter onder NAP, bij Nieuwerkerk aan den IJssel. Klopt bijna. Rijkswaterstaat maakte eind 2017 een nieuwe meting en kwam uit op 6,78 meter. Twee centimeter verschil, maar het cijfer op elke kaart, elk weetje-lijstje en elk schoolboek is sindsdien verouderd.

In het kort

• Het laagste punt van Nederland ligt in de Zuidplaspolder bij Nieuwerkerk aan den IJssel: 6,78 meter onder NAP volgens de Rijkswaterstaat-hermeting van 2017.
• Het hoogste punt van Europees Nederland ligt bij het Drielandenpunt in Vaals: 322,38 meter boven NAP, eveneens gemeten in 2017.
• Het hoogste punt van het hele Koninkrijk ligt niet in Europa. Mount Scenery op Saba steekt met 887 meter ver boven de Vaalserberg uit.
• Het veelgenoemde cijfer van 6,76 meter onder NAP was officieel van 2005 tot 2017, na een eerdere correctie wegens bodemdaling.
• Het laagste punt is zo aangewezen sinds 1995 en ontstond door de drooglegging van de Zuidplaspolder in 1841.

Het laagste punt ligt 6,78 meter onder NAP, bij Nieuwerkerk aan den IJssel

Op een stuk weiland ten noordoosten van Nieuwerkerk aan den IJssel, in de gemeente Zuidplas, ligt het laagste punt van Nederland: 6,78 meter onder NAP. Rijkswaterstaat hanteert een precieze definitie: het punt moet staan voor het gemiddelde maaiveld van een begaanbaar gebied van ongeveer een hectare, dat ten opzichte van NAP lager ligt dan elk ander maaiveld in Nederland.

[stat: 6,78 meter onder NAP | De officiële hoogte van het laagste punt van Nederland volgens de Rijkswaterstaat-hermeting van 2017]

Dat cijfer staat niet vast. Het punt zakt nog altijd langzaam verder weg door bodemdaling, en daar komt de verwarring vandaan. Volgens de gemeente Zuidplas werd het punt in 1995 voor het eerst door de Meetkundige Dienst van Rijkswaterstaat opnieuw gemeten en officieel aangewezen, als resultaat van de drooglegging van de Zuidplaspolder in 1841. Op 1 januari 2005 volgde een correctie van 2 centimeter, waarna 6,76 meter onder NAP het officiële cijfer werd. Pas bij de volgende hermeting, eind 2017, werd dat 6,78 meter. Drie officiële cijfers in dertig jaar, voor dezelfde plek.

De twee cijfers voor het hoogste punt: 322,38 of 322,7 meter

Bij het hoogste punt speelt hetzelfde probleem, alleen groter. Het ligt bij het Drielandenpunt in Vaals, waar Nederland, België en Duitsland samenkomen, op de helling van de Vaalserberg. Daar staat ook een gedenksteen uit 1896 die al meer dan een eeuw de hoogte van de Vaalserberg symboliseert.

Toen Rijkswaterstaat eind 2017 opnieuw mat, kwamen er twee verschillende getallen uit de bus. Het hoogste punt van Europees Nederland, iets verderop dan de gedenksteen, meet 322,38 meter boven NAP. De gedenksteen zelf werd bij diezelfde hermeting herijkt op 321,9 meter, lager dan de 322,5 of 322,7 meter die oudere bronnen er vaak aan toekennen.

[stat: 322,38 meter boven NAP | De officiële hoogte van het hoogste punt van Europees Nederland volgens de Rijkswaterstaat-hermeting van 2017]

Dat verklaart waarom je op het ene weetjeslijstje 322,7 meter tegenkomt en op het andere 322,4. Het eerste cijfer stamt van de oude gedenksteen-meting, het tweede van de officiële Rijkswaterstaat-hermeting van het werkelijke hoogste punt, dat niet exact op de plek van de steen ligt.

Beide uitersten naast elkaar

Het verschil tussen het laagste en het hoogste punt van Europees Nederland komt daarmee op iets meer dan 329 meter. Zet je Saba in de vergelijking, dan loopt dat verschil op tot bijna 894 meter binnen een en hetzelfde Koninkrijk.

Het échte hoogste punt van het Koninkrijk ligt niet in Europa

Hier wringt de gangbare quizvraag. “Wat is het hoogste punt van Nederland” wordt bijna altijd beantwoord met de Vaalserberg, en voor het Europese deel van het land is dat ook correct. Maar Nederland bestaat sinds 2010 staatkundig uit meer dan het Europese vasteland. Saba, Bonaire en Sint-Eustatius zijn bijzondere gemeenten binnen Nederland, en Aruba, Curaçao en Sint-Maarten zijn eigen landen binnen het Koninkrijk.

Op Saba ligt Mount Scenery, een slapende vulkaan die volgens de Saba Conservation Foundation, de officiële beheerder van het natuurpark, 887 meter hoog is. De stichting noemt de berg met zoveel woorden “the highest point in the Kingdom of the Netherlands”. Daarmee is Mount Scenery niet alleen hoger dan de Vaalserberg, het overtreft die met bijna 565 meter, ruim het tweevoudige van de hele Vaalserberg.

Wie dus vraagt naar het hoogste punt van Nederland, moet eigenlijk eerst een definitie kiezen: het Europese vasteland, of het hele Koninkrijk inclusief de Caribische eilanden. Het antwoord verandert met die keuze, en dat onderscheid staat zelden bij het gebruikelijke rijtje feitjes.

NAP is niet hetzelfde als zeeniveau

De hoogtecijfers hierboven zijn allemaal gemeten ten opzichte van NAP, en dat is net iets anders dan “zeeniveau”. Volgens een officiële Kamerstuk-bijlage, gebaseerd op CBS-berekeningen, ligt 22 procent van Nederland onder NAP, terwijl 26 procent onder de daadwerkelijke zeespiegel ligt. Het verschil zit in de referentie zelf: NAP is ooit in 1885 vastgelegd op basis van de zeespiegel van destijds, en door bodemdaling en zeespiegelstijging ligt het huidige zeeniveau nu zo’n 20 centimeter hoger dan NAP.

[stat: 26 procent | Het aandeel van Nederland dat volgens het CBS onder de daadwerkelijke zeespiegel ligt, tegenover 22 procent onder NAP]

Daardoor ligt het laagste punt van Nederland in werkelijkheid iets minder diep onder de zee dan de 6,78 meter onder NAP doet vermoeden, al blijft het verschil op de schaal van een land met duizenden kilometers dijk nauwelijks relevant voor de titel zelf.

Waarom deze cijfers blijven veranderen

Nederland is geen vaste plaat grond. De bodem in West-Nederland daalt structureel, vooral in veen- en kleigebieden zoals de Zuidplaspolder, en dat verschuift het laagste punt langzaam verder omlaag. Dat is de reden dat Rijkswaterstaat het punt periodiek opnieuw inmeet: in 1995, met een correctie in 2005, en opnieuw eind 2017. Een volgende hermeting kan zomaar weer een paar centimeter verschil opleveren.

Bij de Vaalserberg ligt het anders. Die berg zakt niet merkbaar, maar meettechniek wel: een handmatige meting van een gedenksteen in 1896 is nooit zo nauwkeurig als een moderne GPS-hermeting. Vergelijk je oude en nieuwe bronnen zonder die context, dan lijkt het of iemand een fout maakte. Eigenlijk gebruikten ze allebei het beste instrument van hun tijd.

Benieuwd naar meer Nederlandse uitersten? Lees ook over het kleinste dorp van Nederland, waar drie kandidaten strijden om een titel die het CBS maar aan een van hen toekent, en over het duurste huis van Nederland, waar de vraagprijs net zo vaak verandert als de hoogtecijfers hierboven.