Vraag het in Nijmegen en je krijgt een volmondig antwoord. Vraag het in Maastricht en je krijgt een even volmondig antwoord, alleen een ander. En in Voorburg wijzen ze je op een parkje waar de best gedocumenteerde Romeinse stadsrechten van het land onder de grond liggen. Alle drie hebben ze gelijk. Dat komt doordat niemand het eens is over wat een stad precies is.
In het kort
- Nijmegen geldt bij de meeste historici als oudste stad, op basis van een nederzetting uit ongeveer 12 voor Christus.
- Voorburg heeft de hardste papieren: voor 151 na Christus aantoonbaar Romeinse stadsrechten.
- Maastricht claimt de titel op onafgebroken bewoning, niet op stadsrechten.
- Alleen Nijmegen en Voorburg kregen ooit Romeinse stadsrechten op Nederlands grondgebied.
- Populaire bronnen spreken elkaar tegen over precies de twee jaartallen die de uitslag bepalen.
Er is geen winnaar, er zijn drie meetlatten
De vraag lijkt simpel, maar hij bevat een verstopte keuze. Wat maakt een plek een stad?
Doe je het op ouderdom van de eerste nederzetting, dan wint Nijmegen. Doe je het op de oudste aantoonbare stadsrechten, dan komt Voorburg griezelig dichtbij. Doe je het op onafgebroken bewoning, dan heeft Maastricht een punt dat de andere twee niet kunnen maken.
Drie meetlatten, drie winnaars. Hieronder staan ze naast elkaar.
| Criterium | Nijmegen | Voorburg | Maastricht |
|---|---|---|---|
| Eerste Romeinse nederzetting | circa 12 v.Chr. | circa 47-70 n.Chr. | circa 50 v.Chr. tot 50 n.Chr. |
| Romeins marktrecht | begin 2e eeuw, keizer Trajanus | 121 n.Chr., keizer Hadrianus | geen |
| Romeinse stadsrechten | ja, jaartal onzeker | voor 151 n.Chr. | geen |
| Verlaten na de Romeinen | ja, eind 3e eeuw | ja, na 270 | nee |
| Middeleeuwse stadsrechten | 31 augustus 1230 | niet als zelfstandige stad | 1204 |
Nijmegen: het oudste begin, de vaagste datum
Rond 12 voor Christus begonnen de Romeinen bij de Valkhofheuvel aan Oppidum Batavorum, de hoofdplaats van de Bataven. Dat is verreweg het vroegste begin van de drie.
Alleen ging dat eerste Nijmegen ten onder in de Bataafse Opstand. Wat erna verrees kreeg van keizer Trajanus een nieuwe naam, Ulpia Noviomagus, met zijn eigen familienaam Ulpius erin verwerkt. Een eer die je niet zomaar kreeg.
En hier begint het gedoe. Volgens het portaal Romeinse Limes Nederland, dat wordt gevoed door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, verleende Trajanus stadsrechten en stond hij de naam Ulpia Noviomagus toe. Een jaartal noemt die pagina niet. Andere bronnen doen dat wel, en ze zijn het onderling oneens: sommige houden het op 98, andere op 103 of 104, en weer andere zeggen dat het toen om marktrecht ging en dat de echte stadsrechten pas een eeuw later kwamen.
Dat is geen slordigheid van de schrijvers. Het is een echte lacune in de bronnen.
[stat: 600 x 600 meter | De omvang van het Romeinse Nijmegen aan het eind van de tweede eeuw, met naar schatting 5.000 tot 7.000 inwoners]
Tegen het eind van de derde eeuw was de stad grotendeels of helemaal verlaten, waarschijnlijk door invallen van Franken. Wat er nu staat is dus niet onafgebroken doorgegroeid uit die Romeinse stad. Op 31 augustus 1230 begon het opnieuw, toen koning Hendrik VII van Nijmegen een rijksstad maakte met dezelfde rechten als Aken.
Voorburg: de enige met een harde datum
Onder een park in Voorburg ligt Forum Hadriani, en dat is het best gedateerde geval van de drie.
Keizer Hadrianus bezocht de streek in 121 na Christus en verleende de plek marktrecht, waarna hij naar hem werd vernoemd. Voor 151 kreeg de nederzetting de Romeinse stadsstatus en een nieuwe naam: Municipium Aelium Cananefatium, hoofdstad van de Cananefaten. Dat staat zo in de monumentenbeschrijving van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Geen geschat jaartal, geen discussie tussen historici. Gewoon: voor 151.
[stat: 13,5 hectare | De oppervlakte van Forum Hadriani op zijn hoogtepunt, met ongeveer duizend inwoners]
Zet dat even om naar wat je kent. Dertien en een halve hectare is ongeveer twintig voetbalvelden. Duizend inwoners is een flink dorp. Zo’n Romeinse stad was geen Rome in het klein, het was een marktplaats met muren eromheen.
Na 270 hield de bedrijvigheid op. Het terrein is sinds juli 2021 onderdeel van de Neder-Germaanse limes op de UNESCO-werelderfgoedlijst.
Waarom Voorburg dan toch zelden wint? Omdat het geen zelfstandige stad meer is. Het is een deel van de gemeente Leidschendam-Voorburg, en een titel als “oudste stad” claim je makkelijker als je nog een eigen stadhuis hebt.
Maastricht speelt een heel ander spel
Maastricht doet niet mee aan de stadsrechtenwedstrijd, en dat is slim, want die verliest het. Maastricht kreeg geen Romeinse stadsrechten en pas in 1204 middeleeuwse.
Wat Maastricht wel heeft is continuïteit. De nederzetting bij de Maasovergang, op de weg van Keulen naar Noord-Frankrijk, is nooit helemaal leeggelopen. Nijmegen en Voorburg wel.
En dat is een serieus argument. Als “oudste stad” betekent “hier woont al het langst onafgebroken iemand”, dan is een plek die tweehonderd jaar leeg heeft gestaan een lastige winnaar. Heerlen, dat rond 1244 stadsrechten kreeg, maakt op dezelfde grond een vergelijkbare claim.
Wie zich hierin vastbijt komt vanzelf bij de vervolgvraag hoe oud dingen in dit land eigenlijk worden. Zie ook hoe oud de gemiddelde Nederlander wordt.
Wat de bronnen onderling verpesten
Hier wordt het echt rommelig, en dit is waarom je online vijf antwoorden vindt op één vraag.
National Geographic Nederland zet Nijmegen op circa 19 voor Christus en schrijft dat Trajanus rond 98 na Christus officiële Romeinse stadsrechten verleende. Dezelfde publicatie geeft Voorburg “zo rond 120” stadsrechten. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed noemt voor Voorburg 121 als jaar van het marktrecht en zegt dat de stadsrechten pas voor 151 kwamen.
Dat verschil van dertig jaar is precies groot genoeg om de volgorde te veranderen. En het gaat niet om een detail: marktrecht en stadsrecht zijn twee verschillende dingen, die in populaire artikelen structureel door elkaar lopen.
Wat je dus moet onthouden is niet een jaartal. Het is dit: elke ranglijst die je tegenkomt gebruikt stilzwijgend één criterium, en vertelt er niet bij welke.
Wat historici er zelf van maken
Ondanks alles is er wel een meerderheidsstandpunt. De meeste historici houden het op Nijmegen, om een combinatie van redenen: de vroegste nederzetting, de eerste Romeinse stadstitel op Nederlands grondgebied, en een stadsgeschiedenis die met 1230 opnieuw en onafgebroken doorloopt.
Juridisch gezien kregen maar twee plekken in het huidige Nederland ooit Romeinse stadsrechten, en dat zijn Nijmegen en Voorburg. Maastricht en Heerlen lagen wel aan belangrijke Romeinse wegen, maar bleven bestuurlijk nederzettingen.
Dus ja: Nijmegen. Maar zeg er wel bij waarom, want anders heeft de Maastrichtenaar aan de bar gewoon gelijk.
Zin in meer superlatieven van eigen bodem? We hebben ook uitgezocht wat de grootste dierentuin van Nederland is en welke gemeenten de meeste en minste miljonairs tellen.
